Τι ακριβώς γιορτάζουμε σήμερα, 24 Ιουλίου;

Από μία άλλη σκοπιά...

(Του Νίκου Δ. – Θ. Νικολαΐδη)

Η σημερινή ημέρα είναι αφιερωμένη, σύμφωνα με την παράδοση των τελευταίων 50+ ετών, στην αποκατάσταση του δημοκρατικού πολιτεύματος, το οποίο επανήλθε στην Ελλάδα στις 24 Ιουλίου 1974. Με τον όρο «μεταπολίτευση» δηλώνεται αυτή ακριβώς η μεταβολή, δηλαδή η ειρηνική μετάβαση από μία στρατιωτική δικτατορία που συνολικά διήρκεσε (σε δύο διακριτές φάσεις) 87 ολόκληρους μήνες (21.4.1967 – 23.7.1974), σε μία προσωρινή πολιτική κυβέρνηση υπό τον Κωνσταντίνο Καραμανλή (1907-1998). Με εξαίρεση τα χρόνια των «μνημονίων», όταν οι εκδηλώσεις είχαν καταργηθεί για ευνόητους λόγους, η επέτειος γιορτάζεται κάθε χρόνο με πολυτελή δεξίωση στο Προεδρικό Μέγαρο. Όμως, τι ακριβώς γιορτάζουμε τη συγκεκριμένη ημερομηνία; Και γιατί, στον αντίποδα, δεν τιμούμε (με επίσημη τελετή) την εξέγερση των νέων του Πολυτεχνείου (14-17 Νοεμβρίου1973) ή την ανταρσία του «Βέλους» που είχε προηγηθεί λίγους μήνες πριν, αλλά και τη (διπλή) κατάληψη της Νομικής Σχολής, όλα τους σημαντικά γεγονότα που οδήγησαν στον κλονισμό της «χούντας των συνταγματαρχών»; Αντιθέτως, πανηγυρίζουμε για ένα γεγονός το οποίο συνδέεται άμεσα με μία οδυνηρή εθνική τραγωδία, απόρροια της οποίας υπήρξε η αλλαγή που συντελέστηκε… Ας δούμε λοιπόν τα πράγματα, από αυτό το πρίσμα.

Το πολυτάραχο 1973

Με το «έμπα» του 1973 και σχεδόν με τη συμπλήρωση έξι συνεχόμενων ετών στυγνής δικτατορίας, την οποία είχε επιβάλει μία δράκα επίορκων ανώτερων αξιωματικών τον Απρίλιο του 1967, η κοινή γνώμη στην Ελλάδα (με εξαίρεση τη συντριπτική πλειοψηφία της  σπουδάζουσας νεολαίας και ένα σημαντικό τμήμα των σκληρά εργαζόμενων λαϊκών στρωμάτων της πρωτεύουσας) έδειχνε να έχει οριστικά αποδεχτεί την κατάσταση. Ο Γεώργιος Παπαδόπουλος (1919-1999), επικεφαλής των πραξικοπηματιών οι οποίοι είχαν κατορθώσει να εξασφαλίσουν (αρχικά) τη συναίνεση του βασιλιά Κωνσταντίνου Β’ (1940-2023) φαινόταν να έχει εξελιχθεί ως ο αδιαμφισβήτητος και μοναδικός πλέον πρωταγωνιστής της σκηνής, με σχεδόν όλες τις εξουσίες στα χέρια του. Αυτό, είχε προκαλέσει έντονη δυσφορία στα υπόλοιπα μέλη του «επαναστατικού συμβουλίου», που έβλεπαν ότι, κατά την άποψή τους, ο Παπαδόπουλος είχε… προδώσει τις «αρχές» της «επανάστασής» τους… Εντός του κύκλου των πιστών συνεργατών του, εκτός από τον «αντιπρόεδρο» Στυλιανό Παττακό (1912-2016) και τον οικονομικό «εγκέφαλο», Νικόλαο Μακαρέζο (1919-2009), ήταν ο πομπώδης Δημήτριος Ιωαννίδης (1923-2010), ο πανίσχυρος διευθυντής του ΕΑΤ-ΕΣΑ, του πιο ανελέητου «ανακριτικού» μηχανισμού της ελληνικής στρατιωτικής αστυνομίας. Ο Παπαδόπουλος εμπιστευόταν απόλυτα (και θεωρούσε ως το «δεξί του χέρι») τον «αφανή» Ιωαννίδη, που αποδεδειγμένα του παρείχε στήριξη, σε στιγμές που οι υπόλοιποι τον αμφισβητούσαν.

Πρωτοστάτες οι φοιτητές!

Οι φοιτητές, μετά από τόσα χρόνια τυραννίας, είχαν ξεσηκωθεί ομαδικά και ύστερα από θυελλώδεις συνελεύσεις σε πολλές από τις σχολές των μεγάλων αστικών κέντρων, ζητούσαν επίμονα τη διενέργεια ελεύθερων εκλογών στα Πανεπιστήμια. Το Φεβρουάριο του 1973 άρχισαν διαδηλώσεις στο κέντρο της Αθήνας, οι οποίες οδήγησαν σε κατάληψη της Νομικής Σχολής για αρκετές ώρες, τόσο την 21^η Φεβρουαρίου όσο και έναν μήνα αργότερα (20 Μαρτίου). Η Σχολή εκκενώθηκε και τις δύο φορές ύστερα από διαπραγματεύσεις, ωστόσο πολλοί φοιτητές κακοποιήθηκαν από τις αστυνομικές δυνάμεις και παρακρατικές ομάδες, αρκετοί συνελήφθησαν (και βασανίστηκαν άγρια από τους επικεφαλής της ΕΣΑ) και πολλών άλλων διακόπηκε η αναβολή (αυτοί στάλθηκαν άμεσα στις μονάδες που υπάγονταν, για να υπηρετήσουν τη θητεία τους υπό συνθήκες τρομοκρατίας).

Η ανταρσία του «Βέλους» και η αλλαγή που επέφερε.

Στις 25 Μαΐου 1973 ο κυβερνήτης Νικόλαος Παππάς (1930-2013), οι αξιωματικοί και τα μέλη του πληρώματος του αντιτορπιλικού «Βέλος» εγκατέλειψαν μία άσκηση του ΝΑΤΟ στην οποία μετείχαν και ζήτησαν πολιτικό άσυλο στη γειτονική Ιταλία. Ήταν μία σαφής αντιστασιακή πράξη, που προκάλεσε διεθνή σάλο και έκανε «έξω φρενών» το δικτάτορα!  Ο τελευταίος, θεωρώντας πως πίσω από την ενέργεια κρυβόταν ο αυτό-εξόριστος (από το Δεκέμβριο 1967) μονάρχης, τον κήρυξε έκπτωτο κατάργησε το πολίτευμα της βασιλευόμενης δημοκρατίας, εμφανίζοντας έτσι έναν «κοινοβουλευτικό» μανδύα για να συνεχίσει να προΐσταται του κράτους. Προχώρησε λοιπόν στην την καθιέρωση της «προεδρικής δημοκρατίας» (1^η Ιουνίου 1973) την οποία ενέκρινε το προηγηθέν «δημοψήφισμα» της 29ης Ιουλίου. Φυσικά τη θέση του «προέδρου της δημοκρατίας» κατέλαβε ο ίδιος, αναθέτοντας την «πρωθυπουργία» στο Σπύρο Μαρκεζίνη (1909-2000). Έχοντας πρόθεση να εμφανίσει πιο φιλελεύθερο το καθεστώς του, ο Παπαδόπουλος υποσχέθηκε εκλογές στη χώρα με τη συμμετοχή επιλεγμένων κομμάτων, αμέσως μετά τη λήξη της… 7ετούς θητείας του (για το… 1980).

Ο μύθος για την ανατροπή…

Την ίδια εποχή ξέσπασε ένας ακόμη Αραβό-Ισραηλινός Πόλεμος («Γιον Κιπούρ») και οι Ηνωμένες Πολιτείες έσπευσαν να συνδράμουν τη σύμμαχό τους με αποστολή ενισχύσεων από θαλάσσης και αέρος. Υπάρχει μία έντονη φημολογία, η οποία όμως δεν αντανακλά την πραγματικότητα, σύμφωνα με την οποία ο Έλληνας δικτάτορας αρνήθηκε να παράσχει στις ΗΠΑ τις σχετικές διευκολύνσεις (χρήση εναέριου χώρου), κάτι που κινητοποίησε το σχέδιο ανατροπής και αντικατάστασής του. Κάτι τέτοιο δεν ισχύει. Η ομάδα Ιωαννίδη είχε από μήνες σκεφτεί την πιθανότητα ανατροπής του Παπαδόπουλου, αφού η μετάβαση στον ομαλό κοινοβουλευτικό βίο (που σχεδίαζε σταδιακά, ο Παπαδόπουλος) τους προκαλούσε «αλλεργία». Θεωρούσαν ότι κάτι τέτοιο θα ήταν «προδοσία». Η αφορμή βρέθηκε γρήγορα. Το Νοέμβριο οι φοιτητές ξεσηκώθηκαν πάλι, βλέποντας πως τίποτα ουσιαστικά δεν είχε αλλάξει. Αυτή τη φορά επέλεξαν ως ορμητήριο των εκδηλώσεών τους έναν πιο ασφαλή (και περίφρακτο) χώρο, όπως ήταν το κτίριο του Πολυτεχνείου στην οδό Πατησίων και κλείστηκαν μέσα Από εκεί και επί τρεις ημέρες, διατράνωσαν την αντίθεσή τους με τη συνεχιζόμενη ανωμαλία και καλούσαν το λαό να τους βοηθήσει. Τα υπόλοιπα είναι γνωστά. Ο Παπαδόπουλος προχώρησε στην αιματηρή εκκένωση της κατάληψης (με δεκάδες νεκρούς και τραυματίες) και κήρυξε το στρατιωτικό νόμο, ενώ η χώρα προς στιγμή βρέθηκε στο χείλος εμφύλιου σπαραγμού. Εκμεταλλευόμενος την κατάσταση, ο Ιωαννίδης κινήθηκε ταχύτατα. Στις 25 Νοεμβρίου τα τανκς ξαναβγήκαν στους δρόμους της πρωτεύουσας, ο Παπαδόπουλος τέθηκε σε περιορισμό στην εξοχική του κατοικία στο Λαγονήσι και την «προεδρία» ανέλαβε τώρα ο στρατηγός Φαίδων Γκυζίκης (1917-1999) με «πρωθυπουργό» τον οικονομολόγο καθηγητή Αδαμάντιο Ανδρουτσόπουλο (1919-2000). Φυσικά και οι δύο τους ήταν «ανδρείκελα εξουσίας», αφού ο ταξίαρχος Ιωαννίδης κινούσε τα νήματα. Μία νέα, ακόμη πιο σκληρή δικτατορία ξεκινούσε!  

Το… «αγκάθι» λεγόταν Μακάριος!

Είναι γνωστό ότι ο νόμιμα εκλεγμένος πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας (1960 - σήμερα), Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ’  - Μούσκος (1913-1977) είχε «μπει στο μάτι» των Αμερικανών (που τον αποκαλούσαν «Κάστρο της Μεσογείου») αλλά και των χουντικών. Ο λόγος ήταν πως η ανεξάρτητη πολιτική του εμπόδιζε την διαβόητη «Ένωση», την ενσωμάτωση δηλαδή της νήσου στον εθνικό κορμό, έναν διακαή πόθο δεκαετιών του ελληνοκυπριακού λαού. Και οι δύο ελληνικές «χούντες» έβαλαν στόχο τον Κύπριο ηγέτη με αλλεπάλληλες απόπειρες δολοφονίας (όπως αυτή του 1970, όταν διασώθηκε εκ θαύματος) που κορυφώθηκαν τον μοιραίο Ιούλιο του 1974. Το προδοτικό πραξικόπημα που εξαπέλυσε η ομάδα Ιωαννίδη στις 15 Ιουλίου μέσω πραιτοριανών Ελλαδιτών αξιωματικών που είχαν διαβρώσει την Κυπριακή Εθνοφρουρά, αλλά και με τη συνδρομή μονάδων της ΕΛΔΥΚ, είχε ως στόχο τη φυσική του εξόντωση και την εν – συνεχεία επιβολή της λεγόμενης «Διπλής Ένωσης»: Ένα μικρό, βόρειο τμήμα του νησιού θα ενσωματωνόταν στην Τουρκία, με το υπόλοιπο και πολύ μεγαλύτερο του νότου, να ενώνεται με την Ελλάδα.

Τα σχέδια αλλάζουν…

Το πραξικόπημα πέτυχε, ωστόσο ο Μακάριος κατόρθωσε να επιζήσει (παρά το σφοδρό βομβαρδισμό του Προεδρικού Μεγάρου), να δραπετεύσει από την Κύπρο και να καταφύγει στο εξωτερικό. Λίγες μέρες μετά, με ομιλία του στον ΟΗΕ κατάγγειλε την εισβολή της χούντας στο νησί και ζήτησε την αποκατάσταση της συνταγματικής τάξης, βάσει των όρων της συμφωνίας μεταξύ των τριών εγγυητριών δυνάμεων (Μεγάλη Βρετανία, Ελλάς, Τουρκία). Ο «αχυράνθρωπος» του Ιωαννίδη Νικόλαος Σαμψών (1935-2001), ένας δημοσιογράφος και πρώην μαχητής της ΕΟΚΑ, που είχε οριστεί «πρόεδρος» δεν κατάφερε να παραμείνει στην εξουσία πάνω από οκτώ ημέρες. Στις 20 Ιουλίου η Τουρκία προχώρησε σε ανηλεή βομβαρδισμό της Κύπρου από αέρος, ενεργώντας ταυτόχρονα εισβολή (υπό την κωδική ονομασία «Αττίλας») με τη χρήση αποβατικών σκαφών στην περιοχή της Κερύνειας. Έως ότου επιβληθεί η κατάπαυση του πυρός (22 Ιουλίου) οι εισβολείς είχαν καταφέρει να εξασφαλίσουν ένα ισχυρό προγεφύρωμα, είχαν «πατήσει» δηλαδή στο νησί και ο δρόμος για τον «Αττίλα 2» (14 – 16 Αυγούστου) είχε ανοίξει διάπλατα!

Η Κύπρος εάλω!

Πανικόβλητη η ελληνική «χούντα» που (σύμφωνα με το σχέδιο) δεν περίμενε εισβολή αλλά μία απλή απόβαση, υπό τύπον ασκήσεως (!!!) κήρυξε στην Ελλάδα επιστράτευση, ενέργεια που αποδείχτηκε «φιάσκο». Με την ανακοίνωση της κατάπαυσης (που επιτεύχθηκε με τη μεσολάβηση του ΟΗΕ, των ΗΠΑ και των Βρετανών) ο Σαμψών παραιτήθηκε υπέρ του Γλαύκου Κληρίδη (1919-2013). Ο Ιωαννίδης, που είχε δώσει… τελεσίγραφο 48 ωρών στους Τούρκους να αποχωρήσουν, άλλως θα διέταζε προέλαση του ελληνικού στρατού από τα σύνορα του Έβρου προς την… Κωνσταντινούπολη (!!!) αναγκάστηκε να κάνει πίσω. Μετά από πιέσεις των τεσσάρων επικεφαλής του στρατού (αρχηγοί ΓΕΕΘΑ, ΓΕΣ, ΓΕΝ, ΓΕΑ) και έως τότε πιστών του συνεργατών, πείστηκε να συμφωνήσει στην παράδοση της εξουσίας σε πολιτική κυβέρνηση. Τα ξημερώματα της 24^ης Ιουλίου ο Καραμανλής επέστρεψε αεροπορικώς (και μετά από 11 έτη) από το Παρίσι στην Ελλάδα, για να ορκιστεί (από τον «πρόεδρο» Γκυζίκη και τον Αρχιεπίσκοπο Σεραφείμ) πρόεδρος μίας κυβέρνησης εθνικής σωτηρίας. Η χώρα θα ανάπνεε, έστω και αναιμικά, αλλά η μαρτυρική Κύπρος (που… «κείται μακράν»), έκτοτε θα θρηνούσε…

Τι ακριβώς λοιπόν γιορτάζουμε, από όλα τα παραπάνω;