Ο «καταραμένος» Ιούλιος της σύγχρονης Ελλάδας…

Του Νίκου Δ. – Θ. Νικολαΐδη

Ο μήνας Ιούλιος, ένας από τους κατά τεκμήριο θερμότερους του καλοκαιριού, εκτός από τους παρατεταμένους καύσωνες τους οποίους παραδοσιακά περιέχει, έχει ταυτιστεί στο λαϊκό θυμικό με ταραχώδεις περιόδους της σύγχρονης ιστορίας μας. Τα «Ιουλιανά», άλλωστε, είναι η πλέον χαρακτηριστική έκφραση, που παραπέμπει ευθέως σε καταστάσεις ανωμαλίας και εκτροπής. Καθιερώθηκε με αφορμή τα γεγονότα του 1965 («Αποστασία» βουλευτών της «Ενώσεως Κέντρου») και επανήλθε στην επικαιρότητα με εξίσου τραγικό τρόπο το 1974, όταν η στρατιωτική χούντα των Αθηνών ανέτρεψε με κατευθυνόμενο πραξικόπημα της Κυπριακής Εθνοφρουράς το νόμιμα εκλεγμένο Πρόεδρο της μεγαλονήσου Μακάριο Γ’. 

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα, με την πρέπουσα σειρά.

Τριγμοί και κατάρρευση στο δεξιό οικοδόμημα…

Το 1964 η «Ένωση Κέντρου» του Γεώργιου Παπανδρέου, πατέρα του μετέπειτα ιδρυτή του ΠΑΣΟΚ, Ανδρέα, εδραίωσε τη θέση της στην εξουσία, καταφέρνοντας μία δεύτερη στη σειρά εκλογική νίκη, που απέδειξε ότι ο ελληνικός λαός αναζητούσε μία φιλελεύθερη (όχι με τη σημερινή έννοια του όρου) και σαφώς πιο δημοκρατική διέξοδο από το μετεμφυλιακό πολιτικό-οικονομικό κατεστημένο που βαστούσε τα ηνία της χώρας τα τελευταία 12 χρόνια με κύριο εκφραστή την «ΕΡΕ» του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Ο τελευταίος, διάδοχος του Αλέξανδρου Παπάγου και στην εξουσία από το 1955, κερδίζοντας τις εκλογές του 1956 και του 1958 και επικρατώντας με αμφιλεγόμενο τρόπο σε εκείνες του 1961 («βίας και νοθείας») είχε υποχρεωθεί τελικά το 1963 να εγκαταλείψει τη θέση του και να αυτοεξοριστεί στο Παρίσι. Η σύγκρουσή του με το Παλάτι, όπου ο μονάρχης Παύλος και το περιβάλλον του διεκδικούσαν ενεργό ρόλο στη διακυβέρνηση της χώρας (ελέγχοντας, κυρίως, το στράτευμα) αλλά και η δολοφονία του αγωνιστή, βουλευτή της «ΕΔΑ» και ιατρού – βαλκανιονίκη Γρηγόρη Λαμπράκη από παρακρατικούς στη Θεσσαλονίκη το Μάιο του 1963, τον υποχρέωσαν σε μία πομπώδη δήλωση «ποιος κυβερνά αυτή τη χώρα» και στην εν-συνεχεία ηρωική του έξοδο. Στις εκλογές της ίδιας χρονιάς, η «Ένωση Κέντρου» κέρδισε την πρωτιά, την οποία ενίσχυσε με επαναληπτικές εκλογές λίγους μήνες μετά.

Η συνωμοσία του «ΑΣΠΙΔΑ»

Στους λίγους μήνες που πρόλαβε ο Παπανδρέου (πατήρ) να κυβερνήσει, σημειώθηκε μία σημαντική πολιτειακή αλλαγή, με το θάνατο του βασιλιά Παύλου και την ανάρρηση στο θρόνο του νεαρού (μόλις 24 ετών) γιου του, Κωνσταντίνου Β’, το καλοκαίρι του 1964. Την ίδια περίοδο στην Κύπρο (που από το 1960 είχε αποκτήσει την ανεξαρτησία της από τη Βρετανική Αυτοκρατορία) υπήρξαν ολέθριες εξελίξεις, αφού η τουρκοκυπριακή πλευρά, αντιδρώντας στις ενέργειες του Προέδρου Μακάριου (αναθεώρηση συντάγματος) κήρυξε ανταρτοπόλεμο! Ελλάδα και Τουρκία έφτασαν μάλιστα στα πρόθυρα γενικευμένης σύρραξης, με τον Αμερικανό πρόεδρο Λίντον Τζόνσον να αποτρέπει (παρεμβαίνοντας άμεσα στην κρίση) μία τουρκική απόβαση στη νήσο. Ο Παπανδρέου, διαβλέποντας τον κίνδυνο από μία επικείμενη τουρκική εισβολή, μετέφερε υπό συνθήκες απόλυτης μυστικότητας μία ολόκληρη ελληνική μεραρχία στην Κύπρο, κάτω από τη «μύτη» των τούρκων! Ωστόσο, η απόρριψη από το Μακάριο του προτεινομένου σχεδίου (που εισηγήθηκε ο διπλωμάτης Ντιν Άτσεσον) εκ μέρους των ΗΠΑ με στόχο την ειρήνευση στο νησί, φαίνεται ότι αποτέλεσε το «κόκκινο πανί» για την Αμερικανική πλευρά. Ταυτόχρονα, οι δηλώσεις του Ανδρέα Παπανδρέου, συχνά αντικρουόμενες με εκείνες του πρωθυπουργού πατέρα του στην κυβέρνηση του οποίου υπηρετούσε ως υπουργός, προκάλεσαν δυσφορία στο Παλάτι, την ηγεσία του στρατεύματος και την Πρεσβεία της Αμερικής. Ο Ανδρέας στα μάτια του δεξιού κατεστημένου έδειχνε έτοιμος να υιοθετήσει τακτικές που θα οδηγούσαν προς τα… αριστερά, τη στιγμή που η πολιτική του Μακαρίου για μία απόλυτα ανεξάρτητη Κύπρο (με εκείνον και μόνο ως κυρίαρχη μορφή) οδήγησε κύκλους των ΗΠΑ να το χαρακτηρίσουν «Κάστρο της Μεσογείου». Εθνικιστικοί και ακροδεξιοί παράγοντες, επηρεάζοντας την κοινή γνώμη με κάθε είδους δημοσιεύματα από το φιλικό τους Τύπο, έστρεψαν τα «βέλη» τους στον Ανδρέα, κατηγορώντας τον ευθέως πως βρισκόταν πίσω από μία παράνομη οργάνωση που (υποτίθεται ότι) δρούσε στους κόλπους του στρατεύματος, αποτελώντας τους «πραιτοριανούς» της κυβέρνησης του πατέρα του.  Ο «Γέρος» από την άλλη, παρά τις διαφωνίες με τον ριζοσπάστη γιο του (ο ίδιος υπήρξε σφοδρός αντί-κομμουνιστής, αν θυμηθούμε και το ρόλο του στα «Δεκεμβριανά») θέλησε να τον προστατεύσει από ενδεχόμενη άρση της ασυλίας του (που επεδίωκαν οι πολιτικοί του αντίπαλοι) και παραπομπή σε δίκη με την κατηγορία τη συνωμοσία εντός του στρατεύματος!

Σύγκρουση με τα ανάκτορα και εκτροπή!

Όταν ο Παπανδρέου θέλησε το καλοκαίρι του 1965 να αναλάβει, όπως είχε το δικαίωμα, ο ίδιος το Υπουργείο Αμύνης αντικαθιστώντας τον Πέτρο Γαρουφαλιά, αντιμετώπισε την απροσδόκητη άρνηση του νεαρού άνακτα, με τον οποίο έως τότε είχε άριστη συνεργασία. Ανταλλάχθηκαν μεταξύ των δύο ανδρών μερικές επιστολές και μπροστά στην άρνηση του Κωνσταντίνου να υπογράψει το σχετικό διάταγμα περί αντικατάστασης του Γαρουφαλλιά, ο Παπανδρέου υπέβαλε την παραίτησή του, που έγινε αμέσως αποδεκτή. Αντί όμως, ο βασιλιάς να προκηρύξει άμεσα νέες εκλογές (όπως ήταν το συνταγματικώς ορθό) όρκισε μία κυβέρνηση αρκετών βουλευτών της «Ενώσεως Κέντρου» που είχαν αποφασίσει, δίχως καν να ενημερώσουν τον αρχηγό τους, να τον αντικαταστήσουν! Έκπληκτος ο κόσμος αντιλήφθηκε το συνταγματικό πραξικόπημα και ο λαός βγήκε ομαδικά στους δρόμους σε αυθόρμητες, σχεδόν καθημερινές διαδηλώσεις διαμαρτυρίας, κατά τη διάρκεια των οποίων δολοφονήθηκε από τις αστυνομικές δυνάμεις ο φοιτητής Σωτήρης Πέτρουλας!

Η πρώτη κυβέρνηση αποστατών της «Ένωσης Κέντρου» με υποψήφιο πρόεδρο το Γεώργιο Αθανασιάδη – Νόβα απέτυχε να πάρει την απαιτούμενη ψήφο εμπιστοσύνης από τη Βουλή, εν μέσω θορυβωδών συνεδριάσεων και πολλών επεισοδίων! Τα ίδια έγιναν και με τη δεύτερη κατά σειρά, που είχε αυτή τη φορά επικεφαλής τον (πρώην κομμουνιστή) Ηλία Τσιριμώκο! Και ενώ οι λαϊκές εκδηλώσεις υπέρ του Παπανδρέου συνεχίζονταν, ο Στέφανος Στεφανόπουλος (τρίτος κατά σειρά υποψήφιος πρωθυπουργός) κατάφερε, με οριακό τρόπο να εξασφαλίσει την πολυπόθητη ψήφο στα τέλη του 1965. Ο «Γέρος» τότε κήρυξε νέο «ανένδοτο» αγώνα (1966) στα πρότυπα του 1961, αλλά εν συνεχεία (σε μυστική συνεννόηση με τον πρόεδρο της «ΕΡΕ» Παναγιώτη Κανελλόπουλο αλλά και με το βασιλιά Κωνσταντίνο) «έβαλε νερό στο κρασί του» και συμφώνησε στον από κοινού «τορπιλισμό» της κυβέρνησης Στεφανόπουλου!

Με γνώμονα το… κοινό συμφέρον!

Το ζητούμενο ήταν οι δύο ηγέτες να άρουν την εμπιστοσύνη τους στην κυβέρνηση και ο βασιλιάς να εξασφαλίσει -ως εγγυητής μέσω και της ηγεσίας του στρατού- τις «απαραίτητες» συνθήκες για μία νέα εκλογική διαδικασία, που ορίστηκε τελικά για το Μάιο του 1967. Ο Παπανδρέου είχε έτσι αποδεχτεί να «κάνει πίσω», ανεχόμενος την προηγούμενη σε βάρος του αυθαιρεσία, αφού ήταν βέβαιος ότι θα εξασφάλιζε τη νίκη, κάτι που θα του επέτρεπε να επιστρέψει στην ηγεσία της χώρας, αυτή τη φορά με τη σίγουρη «κάλυψη» του Παλατιού και του στρατού. Ενός στρατού-«φέουδου» του μονάρχη που δεν ήταν διατεθειμένος να αφήσει την Αριστερά να πάρει την εξουσία, μόλις 18 χρόνια από τη λήξη του εμφυλίου πολέμου και τη συντριβή του ΚΚΕ/ΔΣΕ στα 1949.

Τους πρόλαβαν οι… «συνταγματάρχες»!

Ενώ ο Κωνσταντίνος και οι Κανελλόπουλος – Παπανδρέου ευνοούσαν μία… light επέμβαση του στρατού (των «στρατηγών»…) στα κοινά, ως εγγύηση για την μεταξύ τους διεκδίκηση της πρωτιάς, ήρθε σαν «κεραυνός εν αιθρία» το πραξικόπημα της 21^ης Απριλίου 1967, που έφερε στο προσκήνιο μία δράκα επίορκων ανώτερων αξιωματικών, γεγονός που αιφνιδίασε  ακόμη και την ηγεσία του ΓΕΕΘΑ! Η «χούντα» (που κάποιοι ονειρεύονταν από το 1951…) πήρε με αναίμακτο, σχεδόν, τρόπο την εξουσία, μη επιτρέποντας να συνεχιστεί η «ανώμαλη» κατάσταση (όπως ισχυρίστηκε στο πρώτο του διάγγελμα ο επικεφαλής της, συνταγματάρχης Γεώργιος Παπαδόπουλος) την οποία προετοίμαζαν οι… κομμουνιστές (sic), κάτι για το οποίο ουδέποτε παρουσίασε πειστικές αποδείξεις.

Ο… νέος Ιούλιος και το δράμα της Κύπρου!

Εννέα χρόνια μετά (Ιούλιος 1974) η «χούντα» του ταξίαρχου Δημήτρη Ιωαννίδη (που ήταν ο νέος αλλά «αφανής» δικτάτωρ, έχοντας ανατρέψει τον Παπαδόπουλο το Νοέμβριο του 1973) εξυφαίνοντας πολύμηνο σχέδιο επιχείρησε την ανατροπή του Μακαρίου, με την ενεργό συμμετοχή Ελλήνων αξιωματικών που υπηρετούσαν στο νησί σε θέσεις ευθύνης τόσο της Εθνοφρουράς όσο και της ΕΛΔΥΚ. Το πραξικόπημα πέτυχε, αλλά ο Μακάριος κατόρθωσε να επιζήσει (σε πείσμα των σχεδίων εξόντωσής του) και να διαφύγει στο εξωτερικό, καταγγέλλοντας ανοικτά την επέμβαση της «χούντας των Αθηνών» σε βάρος της χώρας του. Έτσι (χωρίς εκείνον «εκτός μάχης») το σχέδιο «διπλής Ένωσης» που φαίνεται ότι βόλευε και τις τρεις ενδιαφερόμενες πλευρές (ΗΠΑ, Τουρκία, ελληνική χούντα) δεν μπορούσε να εφαρμοστεί. Η Τουρκία, προφανώς με την (ανεπίσημη) κάλυψη των Αμερικανών μετέτρεψε την «ειρηνική» απόβασή της σε απροκάλυπτη εισβολή («Αττίλας 1 και 2), η αντίστοιχη ελληνική ενέργεια δεν επιχειρήθηκε ποτέ, το 40% της Κύπρου καταλήφθηκε βίαια από τον τουρκικό στρατό, εκατοντάδες χιλιάδες ελληνοκύπριοι απώλεσαν τις πατρογονικές τους εστίες και ο Ιωαννίδης αναγκάστηκε να παραδώσει την εξουσία σε πολιτική κυβέρνηση.

Στον απόηχο...

Ο 2^ος Ιούλιος της ελληνικής ιστορίας υπήρξε εξίσου καθοριστικός με τον πρώτο, διαμορφώνοντας μία «ντε - φάκτο» κατάσταση στη μαρτυρική μεγαλόνησο, το πρόβλημα της οποίας, τόσες δεκαετίες μετά, δε φαίνεται να βρίσκει τη λύση του…